1914’e doğru Eski Dünya’nın politik yükselişi

Avrupa’nın Atlantik ötesinde yükselen ve sosyalist Jaures’in “kapitalizmin büyük güneşi” diye adlandırdığı gücü göz ardı etmesi artık imkânsız hale gelmişti.

Ne var ki dünyanın paylaşılması genelde Avrupa’nın amaçları doğrultusunda ger­çekleşmişti. Dünya coğrafyası üzerindeki bu olağanüstü ya­yılmacılığın çeşitli sebepleri vardı; hammadde sağlama ve bu ya­yılmacılığın insanî ve felsefî değerler uğruna yapıldığı iddiaları, mamul mallarına pazar bulma çabalarını maskelemeye yet­miyordu. Ayrıca sömürge pa­zarlarının açılması, piyasaya büyük miktarda para akmasını sağlamıştı; 1914’te ihraç edilen 200 milyar tutarındaki serma­yenin yüzde 90′ ı Avrupa’dan kaynaklanıyordu. Bu ekonomik gereksinim yanında politik un­surlar da önemli rol oynadı.

Sömürgecilik sayesinde Avrupa devletleri, ulusal yeteneklerini canlı tutma olanağı buldu. Fransa’nın, 1871’de uğradığı acı yenilginin telafisini Avrupa dı­şında arayışı, bu konuda anlamlı bir örnekti. Kara Afrika, özellikle Fransa ile İngiltere’nin egemenliği altındaydı ve bu iki ülke, İtalya’yla birlikte Kuzey Afrika’yı da de­netimleri altına almıştı, İngiliz­lerin Güney Afrika’daki yatırımları milyarlarla değerlendi­riliyordu. Aynı şekilde Asya kıtasında da Avrupalıların politik egemenliği, büyük sermaye yatırımları yoluyla kökleştirilmişti. Geniş çaplı sömürgeci yayılma ve değişik yapısal özellikler gösteren ülkeler arasında diplomatik çıkar çatışmaları uluslararası gerginliğin nedenleri arasındaydı. Avrupa’da önemli bir ekonomik güç oluşturan, ama sömürgecilik yarışında son sıralarda yer alan Almanya, diğer ülkelerin yayılmacılığını sadece ekonomik bir rekabet olmanın ötesinde politik bir tehlike olarak görüyordu. Bu, Alman yöneti­cilerinin hazmedebileceği bir durum değildi.